Spannende rechtszaak Chemelot krijgt lange staart

Een waterscherm tijdens een gevaarlijk incident bij de fabriek van OCI (december 2016). © L1
De uitspraak dinsdag in de grote Chemelot-rechtszaak is waarschijnlijk een eerste stap in een langdurig proces. Voor zowel Chemelot als het Openbaar Ministerie (OM) speelt een groot belang. Er zijn miljoenenboetes geëist omdat bedrijven bewust nalatig zouden zijn geweest.
Prof. Ira Helsloot, hoogleraar Besturen van veiligheid aan de Radboud Universiteit Nijmegen, zal de rechterlijke uitspraak met argusogen volgen. Hij maakt geen geheim van zijn grote ergernis.

Eenzijdigheid

Door de strafrechtelijke vervolging gelooft het OM kennelijk niet meer dat 'erge' dingen ook zonder schuld van iemand kunnen gebeuren, schrijft Helsloot op zijn LinkedIn-pagina. Hij verwijt het OM in dit proces eenzijdigheid.
Helsloot vraagt zich af: “Hoe kunnen we leren van incidenten en daardoor een betere samenleving worden als elk ongeval tot vervolging leidt en dus tot 'mond houden'?”

Meer veiligheid

Dezelfde Helsloot was overigens voorzitter van een commissie die eind 2021 een rapport presenteerde over verbetering van de veiligheid op het Chemelot-complex. Dat was een opdracht van de provincie en de gemeenten Sittard-Geleen, Stein en Beek.
Inmiddels heeft dat rapport geleid tot een overeenkomst tussen de overheden en Chemelot over wat genoemd wordt 'een bovenwettelijk veiligheidskader'. Ingrijpen was noodzakelijk na een zeer kritisch rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid ruim vijf jaar geleden alweer.
Brand op het Chemelot-terrein op 9 november 2015 © Björn van der Velpen

Zes ongelukken

Het OM wil met de geëiste miljoenenboetes een duidelijk signaal afgeven: veiligheid voor mens en milieu kregen te weinig aandacht. Zes ongelukken werden samengevoegd in een groot proces.
De economische rechtbank trok er eind vorig jaar maar liefst negen zittingsdagen voor uit. De incidenten hadden geen directe relatie met elkaar. De zaken speelden in de periode 2015–2017.

Schijnwerpers

Door de aanpak van het OM stonden de schijnwerpers vele jaren later opeens fel gericht op de veiligheid bij chemiebedrijven op het enorme industrieterrein in Sittard-Geleen. Vooral bij onderhoudsklussen ging het een aantal keren mis, met één dode en twee zwaargewonden. De gevolgen bleven nagenoeg beperkt tot groot alarm binnen de hekken.
De rechtbank doet dinsdag uitspraak tegen vier bedrijven (Sabic, OCI, AnQore, Borealis) en tegen de Chemelot-organisatie zelf. Tegen alle bedrijven - behalve Borealis - heeft het OM miljoenenboetes geëist, met als uitschieter 25 miljoen euro voor Sabic. Tegen OCI en AnQore is de eis 2,5 miljoen euro boete.

Nalatig

Drie van de vier verdachte bedrijven worden verantwoordelijk gehouden voor ongelukken wegens nalatigheid. Rode draad in het betoog van het OM: op papier hadden ze de zaken op orde, de praktijk was helaas anders. En dat wisten de bedrijven, stelt het OM.
De Chemelot-organisatie is als houder van de koepelvergunning medeverantwoordelijk gesteld. De officier van justitie eiste daarvoor een boete van 7,5 miljoen euro, waarvan 5 miljoen voorwaardelijk.

Chemelot
Het Chemelot-complex is een van de grootste chemische industrieterreinen in Europa (800 hectare). Chemelot telt 60 fabrieken die halffabricaten maken voor industrie, landbouw en geneesmiddelenbedrijven. Ook is op het terrein een campus gevestigd, waarin bedrijven, onderwijs en overheid samenwerken om innovaties van de grond te trekken. De vaste Chemelot-bevolking telt zo’n 8000 mensen, maar als er onderhoudswerk is kunnen er wel meer dan duizend mensen extra aanwezig zijn.

Vertrek DSM

Ooit stonden op het Chemelot-terrein alleen fabrieken van DSM, maar deze eeuw is DSM geleidelijk verdwenen. Er staat nu geen enkele fabriek meer van DSM Firmenich, zoals het (Zwitserse) bedrijf tegenwoordig heet. DSM had de vergunningen en was verantwoordelijk.
Inmiddels zijn de zestig fabrieken bijna allemaal in handen van buitenlandse concerns. Die hebben een eigen (deel)vergunning, maar er is ook één overkoepelende vergunning voor het hele gebied. Daarvoor werd al vele jaren geleden Chemelot Site Permit bv (CSP) opgericht, zodat de provincie als vergunningverlener één aanspreekpunt hield zoals in de tijd van DSM.

Kernvraag

De kernvraag die de rechtbank moet beantwoorden: is CSP medeverantwoordelijk voor de veiligheid bij individuele bedrijven? Als de rechter de Chemelot-organisatie veroordeelt, dan ontstaat een mega-probleem.
De advocaat van Chemelot probeerde daarom tijdens de rechtszaak de rol van de Chemelot-organisatie zo klein mogelijk af te schilderen. CSP is 'geen waakhond', een handvol mensen dient in feite als handig administratief loket voor de provincie als wettelijk toezichthouder.
CSP-directeur Loek Radix kwam zelfs niet opdagen tijdens de rechtszaak. Om te benadrukken dat hij niet over de veiligheid bij individuele bedrijven gaat.

Ongerijmd

Hoe is dat dan weer te rijmen met de eigen website van Chemelot? Daar staat letterlijk over de taak van CSP: "Onderdeel van het interne toezicht is het houden van inspecties bij de bedrijven. Op basis van de volmacht kan CSP, wanneer bedrijven bepaalde wettelijke voorschriften niet naleven, ingrijpen om de tekortkomingen ongedaan te maken." En in de statuten van CSP staat dat het borgen van veiligheid, gezondheid en milieu het doel is.
In de rechtszaak verschilden OM en de advocaat van Chemelot juist op dit punt sterk van mening. De rechtbank zou daar dinsdag meer helderheid in kunnen verschaffen.

Andere afspraken

Als de Chemelot-organisatie (mede) schuldig wordt bevonden, dan komt de vraag aan de orde of het beheren van de koepelvergunning voor het hele terrein nog te doen is? Moeten er andere afspraken komen met de bedrijven? Of moet de provincie dan maar met zestig individuele fabrieken de vergunningen volledig afhandelen?
De uitspraak van de rechtbank dinsdag gaat dan ook over veel meer dan boetes voor mogelijk nalatige bedrijven.
💬 WhatsApp ons!
Heb jij een tip of opmerking voor de redactie? Stuur ons een bericht via whatsapp of stuur een mail naar redactie@1limburg.nl!