Hoe (on)veilig is industrieterrein Chemelot?

Chemelot industriecomplex in Sittard-Geleen. © Foto ANP
Door de grote rechtszaak deze maand is de veiligheid op het Chemelot-industriecomplex vol in de schijnwerpers gezet.
Met als gevolg dat het imago van Chemelot een enorme deuk heeft opgelopen. Gaat de provincie meer controleren en handhaven nu de Chemelot-organisatie zichzelf nadrukkelijk geen waakhond noemt?

Gaat de rechtszaak ook over huidige situatie op Chemelot?

Nee. De meeste van de zeven incidenten in deze rechtszaak vonden zeven, acht jaar geleden plaats. Bij de economische strafkamer ging het nauwelijks over de huidige situatie op het industriecomplex in Sittard-Geleen. Wel zeiden managers van de verdachte bedrijven dat ze geleerd hebben van de zware ongelukken destijds.
Het probleem met veiligheid is dat veiligheid geen absoluut begrip is. Ter vergelijking: vliegen is veilig en toch kan een vliegtuig neerstorten. Alles draait om het beheersbaar houden van risico’s rond gevaarlijke fabrieken, zowel op als buiten het industrieterrein.

Gaat de provincie nu vaker controleren?

Volgens de Zuidelijke Rekenkamer werden in de periode 2016-2021 jaarlijks slechts 7 van de 22 zogenoemde hogedrempelinrichtingen gecontroleerd. Dat zijn de meest risicovolle fabrieken met giftige en licht ontvlambare stoffen.
Het aantal controles is inmiddels flink opgekrikt. Vorig jaar werden bij de meest risicovolle fabrieken 22 inspecties uitgevoerd en dit jaar staat de teller op 28, zo meldt de provincie desgevraagd. Of er overtredingen werden geconstateerd is niet bekend.
Tekst gaat onder foto verder.
Brand op het Chemelot-terrein op 9 november 2015 © Björn van der Velpen

Wat zegt Chemelot zelf over veiligheid?

Veiligheid heeft de hoogste prioriteit, is de vaste mantra. Ongelukken met doden of (zwaar)gewonden komen de laatste jaren zelden voor.
Chemelot-directeur Loek Radix relativeert het gevaar door op de website van de Veiligheidsregio Zuid-Limburg een vergelijking te maken met dodelijke ongelukken door een val in of rond de eigen woning (landelijk 5400 per jaar). "Als je dit aantal omrekent naar onze omringende gemeentes, Sittard-Geleen, Stein en Beek, dan is er jaarlijks sprake van ongeveer 40 dodelijke ongevallen." Op Chemelot zijn doden daarentegen zeer zeldzaam, wil hij maar zeggen.
De feiten kunnen kloppen, maar het imago van Chemelot is hoe dan ook flink negatief beïnvloed door de grote rechtszaak deze maand. Het maakt veel sentimenten los in de omgeving. Provinciale Staten zagen zelfs aanleiding om het kabinet te vragen om een groot gezondheidsonderzoek naar de gevolgen van de Chemelot-activiteiten voor de omgeving. Het kabinet moet nog antwoorden.

Is er veel veranderd sinds 2015/2016?

Chemelot Site Permit BV (CSP), de houder van de overkoepelende vergunning, heeft haar directiestructuur per 2020 aangepast. Met de komst van Radix zitten in CSP niet alleen twee directeuren van bedrijven op het terrein (Sabic en Sitech), maar ook een onafhankelijk voorzitter. Dat zou het beeld van ‘de slager die eigen vlees keurt’ moeten bijstellen.
Om die reden werd ook prof. dr. ir. Genserik Reniers van de Technische Universiteit Delft aangetrokken als onafhankelijk adviseur. Reniers is een internationale autoriteit op het gebied van veiligheid in de chemische industrie.
Reniers blijkt deze zomer gestopt met zijn advieswerk met het oog op een nieuwe organisatiestructuur bij Chemelot, die echter niet is gerealiseerd. Reniers heeft geadviseerd om een onafhankelijke Raad van Advies voor Chemelot te benoemen.

De rechtbank doet eind januari uitspraak in de zaak tegen vier chemiebedrijven op het Chemelot-terrein (Sabic, OCI, AnQore, Borealis) en tegen de Chemelot-organisatie zelf. Tegen alle bedrijven - behalve Borealis - heeft het Openbaar Ministerie (OM) miljoenenboetes geëist, met als uitschieter 25 miljoen euro gevraagde boete voor Sabic.

Drie van de vier verdachte bedrijven worden verantwoordelijk gehouden voor zware ongelukken wegens nalatigheid. Rode draad in het betoog van het OM: op papier hadden ze de zaken op orde, de praktijk was helaas anders. En dat wisten de bedrijven, stelt het OM. De Chemelot-organisatie zelf is medeverantwoordelijk gesteld voor het niet naleven van regels door individuele bedrijven.

Welke rol speelt de provincie?

De provincie is vergunningverlener en moet handhaven als dat nodig is. Zowel de Chemelot-organisatie als de fabrieken met de deelvergunningen vallen hieronder. Medio 2018 kwam de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) met de aanbeveling om te streven naar hogere veiligheidsniveaus dan wettelijk vereist.
Een jaar later tikte de OvV in een vervolgrapport de provincie op vingers omdat er zo weinig actie kwam uit het gouvernement.
De Zuidelijke Rekenkamer concludeerde eind vorig jaar: "Dit advies heeft tot nu toe nog niet geleid tot provinciale kaders met strengere eisen." In mei van dit jaar, vijf jaar na het eerste OvV-rapport, is een overeenkomst gesloten tussen provincie, Chemelot en omliggende gemeenten over een aanpak om te komen tot verbetering van de veiligheid.

Staan er concrete maatregelen in de overeenkomst?

Wat er concreet gaat veranderen is nog de vraag. Een commissie van technische experts bracht in 2021 een rapport uit dat door de provincie, gemeenten en Chemelot nu "een waardevol denk- en beleidskader" wordt genoemd.
Tot eind 2025 hebben partijen elkaar de tijd gegeven om dit verder uit te werken. We zitten dan tien jaar na de reeks van de ernstige ongevallen die deze maand centraal stonden in de rechtszaak. SP-gedeputeerde Marc van Caldenberg trekt bij de provincie de kar in dit proces.

Heeft de rechtszaak gevolgen voor de provincie?

De provincie was niet gedagvaard, dus de kans is klein dat de rechtbank eind januari over rol van de provincie iets zegt. Veel interessanter is de vraag hoe de provincie om gaat met het verweer van Chemelot Site Permit.
Tijdens de rechtszaak stelde de Chemelot-organisatie nadrukkelijk dat zij geen interne 'waakhond' is die controleert of bedrijven zich aan vergunningen houden. De chemische fabrieken zijn zelf juridisch verantwoordelijk voor het naleven van milieu- en veiligheidsregels, is de redenering van Chemelot.
De organisatie stelt dat zij geen doorzettingsmacht heeft op het gebied van veiligheid, behalve als bij een groot ongeluk het bedrijfsnoodplan in werking treedt.
De provincie heeft juist met de Chemelot-organisatie – en niet met de individuele fabrieken – een overeenkomst afgesloten over verdere verbetering van de veiligheid. De vraag doet zich nu voor hoe afdwingbaar Chemelot Site Permit kan optreden naar bedrijven bij strenger geformuleerde veiligheidsmaatregelen.

Het Chemelot-complex is een van de grootste chemische industrieterreinen in Europa (800 hectare). Ooit stonden er alleen fabrieken van DSM, maar deze eeuw is DSM geleidelijk verdwenen. Er staat nu geen enkele fabriek meer van DSM Firmenich, zoals het (Zwitserse) concern tegenwoordig heet.

Chemelot telt 60 fabrieken die halffabricaten maken voor industrie, landbouw en geneesmiddelen. Ook is op het terrein een campus gevestigd, waarin bedrijven, onderwijs en overheid samenwerken om innovaties van de grond te trekken. De Chemelot-bevolking telt zo’n 8000 mensen.

💬 WhatsApp ons!
Heb jij een tip of opmerking voor de redactie? Stuur ons een bericht via whatsapp of stuur een mail naar redactie@1limburg.nl!