Hoogleraar: 'Lokale democratie in gevaar'

Afbeelding ter illustratie © L1
Met de gemeenteraadsverkiezingen voor de deur luidt Klaartje Peters de noodklok. Gemeenteraadsleden hebben te weinig invloed op grote dossiers, zo waarschuwt de hoogleraar lokaal en regionaal bestuur.
Zorg, milieu, veiligheid of gezondheid. Het zijn dossiers waarin aspirant-raadsleden graag het verschil zouden maken, maar waarover gemeentes slechts beperkte zeggenschap hebben. Belangrijke besluiten worden op een hoger niveau genomen. Raadsleden hebben daardoor weinig invloed op besluiten van bijvoorbeeld de Veiligheidsregio. "We hebben geen volksvertegenwoordigers op regionaal niveau die in de gaten houden en controleren wat de bestuurders daar beslissen, en ze kunnen het ook niet corrigeren", aldus UM-hoogleraar Klaartje Peters.

Decentralisatie-paradox

Gemeenteraadsleden worden vaak aangesproken op zaken als jeugdzorg of windmolens, omdat ze zo dicht bij de mensen staan. "Dat was ook vaak een reden om de dossiers naar de gemeenten over te hevelen", zo legt Klaartje Peters uit. "We noemen dat de decentralisatie-paradox. Beleid wordt bewust op een lager niveau gelegd, zoals bij de jeugdzorg is gebeurd. Gemeenten zouden daar betere afwegingen voor kunnen maken, dichter bij de mensen.
Maar in de praktijk zie je dat de gemeenten die taak niet in hun eentje kunnen uitvoeren. Omdat ze niet genoeg middelen hebben of niet genoeg capaciteit of expertise. En dan moet je die taak toch weer op een regionaal niveau gaan uitvoeren. Dat is niet hoe het was bedoeld."

Geen grip

Het aantal samenwerkingsverbanden van gemeenten is groot. "Het zijn er veel meer dan je zou denken. In coronatijd hoorden we veel over Veiligheidsregio en GGD, dat zijn twee voorbeelden. Maar ook handhaving en toezicht milieu past daarbij, de gemeenschappelijke sociale dienst, inkoop van de jeugdzorg, dat gebeurt allemaal gezamenlijk", aldus de hoogleraar. Volgens Peters ondermijnt de bestuursstructuur de effectiviteit en vooral de voldoening van het gemeenteraadswerk. "In mijn vak, de bestuurskunde, zeggen we dat het regionale bestuur bestaat. Maar we hebben dat niet goed georganiseerd. We hebben geen volksvertegenwoordigers op dat niveau."
Gemeenteraadsleden hebben weinig te zeggen over de begrotingen van de samenwerkingsverbanden, en dat is wel zorgelijk. Gemeenteraadsleden hebben daar echt last van in hun werk. Het maakt hun werk minder interessant, frustrerender, moeilijker en complexer. Met het gevoel dat ze geen grip hebben op de onderwerpen die voor hun burgers belangrijk zijn"

Regionale Energie Strategie

In vrijwel alle Limburgse gemeenten spelen discussies over de klimaatmaatregelen. In Sittard-Geleen leidde dat recentelijk nog tot het aftreden van een wethouder rond het windmolenpark in Holtum. "Er is op landelijk niveau een klimaatakkoord gesloten. Daarin zijn een aantal doelstellingen geformuleerd. Op regionaal niveau moet dan een deel van die doelstellingen worden uitgewerkt. Op dat regionale niveau hebben wethouders en ambtenaren deals gesloten. Maar in de meeste gevallen zijn ze toen pas naar de gemeenteraad gegaan, om te laten zien hoe ze de regionale energiestrategie hebben vastgesteld. Kunnen jullie daar even mee akkoord gaan? Dan pas worden de gemeenteraadsleden wakker en zien ze dat in hun naam afgesproken is 40 of 100 windmolens neer te zetten. Daar weet ik niets van, en mijn inwoners willen dat niet. Zo zit je als volksvertegenwoordiger aan het einde van de lijn."

Vierde bestuurslaag

"Een oplossing is heel moeilijk", aldus Peters. "We hebben in Nederland drie bestuurslagen: de nationale overheid, de provincie en de gemeenten. Eigenlijk willen we geen vierde bestuurslaag tussen die gemeenten en de provincie in hebben. Want dan zouden we nog een keer naar de stembus moeten voor een vierde soort verkiezingen. Dus er is altijd gezegd: dat doen we niet. Als we een uitdaging hebben op regionaal niveau, dan laten we dat over aan de samenwerking tussen de gemeenten. Maar dat betekent dus per definitie dat er door bestuurders compromissen worden gesloten op dat niveau. En dat is onvermijdelijk. Of je moet een regiobestuur instellen, maar dan moet je ook allemaal naar de stembus voor regionale verkiezingen.. Bijvoorbeeld op de schaal van Zuid-Limburg. Maar in politiek Den Haag staat dat niet hoog op de agenda."