Cultuur op het kamp: Terug naar de roedel

Morena Bamberger © L1
In de serie 'cultuur op het kamp' maak je kennis met een aantal opvallende Limburgse woonwagenbewoners. Kunstenaar Morena Bamberger groeide op in de Sinticultuur. In haar puberteit ontstond een breuk tussen haar en haar familie, omdat ze het kamp verliet.
Ze ging op zichzelf wonen en studeren aan de kunstacademie. Daarna keerde ze terug naar het woonwagenkamp om daar een documentaire te maken over en met haar familie.

Exposities

Bamberger exposeerde eerder al in het Bonnefantenmuseum en ontving verschillende kunstprijzen, zoals de Gilbert de Bontridder Prijs. Dit jaar is ze genomineerd voor de Parkstad Limburg Prijs. Toch stond ze vroeger niet echt op de voorgrond. Ze leefde in de veilige cocon van het woonwagenkamp waar haar familie woonde.

Zwarte schaap

"Ik was altijd al een beetje het zwarte schaapje van de familie. Maar dat is ook niet gek, elke familie heeft die, en bij ons was ik dat." Bamberger was een heel dromerig kind, dat soms tijd nodig had om alleen te zijn en rust opzocht in het bos bij het kamp waar ze opgroeide, in Roermond. Bamberger is een bekende Sinti-naam in die regio. Hoewel ze het opgroeien in de woonwagencultuur heel fijn en veilig vond, kreeg ze door verschillende gebeurtenissen de behoefte om zich los te maken van de cultuur en van het kamp.

Gepest

Haar generatie was de eerste op het woonwagenkamp die naar een 'normale' school ging. Op de basisschool voelde ze zich niet echt fijn: ze werd gepest. Niet alleen door haar Sinti achtergrond, maar omdat ze sowieso anders was, volgens haar zelf. Morena, maar ook andere bewoners van het kamp, voelden zich in het dorp erg gediscrimineerd. "Er fietsten vaak mensen langs het kamp die dan vervelende dingen riepen. En ik weet nog dat er een keer een carnavalsoptocht was waarbij mensen verkleed als zigeuner zakjes uitdeelden waarop stond 'Drugs en oplichting'. Ik snapte dat niet. Dat was zo het tegenovergestelde van wie wij waren."
Als kind voelde zich al snel volwassen, vertelt de kunstenares. Ze nam op een gegeven moment ook de zorg voor haar 15 jaar jongere broertje over toen het even niet goed ging met haar moeder, en ze deed een heleboel huishoudelijke taken. "Achteraf vond ik dat helemaal niet zo erg."

Breuk

In de puberteit begonnen er dingen te wringen. "Ik denk dat ik een van de weinigen was die een eigen leven wilde maken hier in Nederland." zegt ze. "Ik wilde integreren in de gewone burgermaatschappij. Alleen heb ik daarbij het plaatje van de Westerse samenleving voor me gehouden: succes hebben, carrière maken en veel geld verdienen. Daar heb ik achteraf spijt van, want dat past niet bij me."
Bamberger had de keuze: of naar het conservatorium, of naar de kunstacademie. Het werd die laatste. Haar ouders juichten het volgen van opleidingen toe. Maar het was vooral het gegeven dat ze ging samenwonen buiten het kamp, dat leidde tot groot verdriet en vervolgens een breuk tussen de familie en Morena. "Ik was de eerste dochter die het kamp verliet, dat was gewoon heel moeilijk." Ze zag haar familie daarna een tijd lang niet meer.

Sinticultuur

Het leven buiten - of in ieder geval zonder - de Sinticultuur bleek erg moeilijk. Dat had Bamberger eerder al ondervonden wanneer ze bij vriendjes en vriendinnetjes ging spelen. "Als die dan gingen eten, dan moest ik naar huis. Ik snapte dat niet, want bij ons was het vanzelfsprekend dat iedereen altijd mee at." De wereld buiten de Sinticultuur draait ook om andere waarden en normen. "Bij ons zijn er ongeschreven wetten en regels, die begrijpen wij onderling bijna telepathisch." De buitenwereld is volgens de kunstenares heel anders dan de cultuur binnen het woonwagenkamp, waar alles veilig en geborgen is.

Terug naar de roedel

Gedurende haar studentenjaren, toen ze op zichzelf woonde, kwam langzaam het besef dat een overstap van de Sinticultuur naar de normale burgermaatschappij groot was en die niet hoeft te betekenen dat je je wortels moet vergeten. In haar kunst stond steeds de Sinti-achtergrond centraal. Ze maakte schilderijen, installaties en zelfs films rondom het thema.
Een daarvan is 'Terug naar de Roedel'. "Toen ik vijf jaar geleden terugkeerde naar het woonwagenkamp, heb ik een documentaire gemaakt over mijn familie door met nieuwe ogen naar ze te kijken", vertelt ze. "Ik heb mijn camera meegenomen en een zak vol materialen van de kunstacademie, zo heb ik van het woonwagenkamp eigenlijk mijn atelier gemaakt."

Bizar

En dat is opmerkelijk, want Bamberger's kunst is op zijn minst opvallend te noemen, soms zelfs bizar. Ze liet haar ouders in de film vreemde dingen doen, zoals viool spelen met groenten, in een bak met maden graaien of vreemde gewaden dragen. "Het was heel bijzonder, er ontstond een soort van natuurlijke versmelting van twee werelden. Ze vonden het eerst wel raar, maar achteraf vonden ze het heel leuk om mee te doen", vertelt Bamberger. En al helemaal toen ik ze allemaal uitnodigde bij de opening van mijn tentoonstelling in het Bonnefanten. Toen zaten daar ineens 30 Sinti's samen met andere mensen in de zaal die film te kijken. Ze waren echt heel trots en vonden het heel mooi."

Uniek

Door het maken van de documentaire herstelde de breuk. Bamberger ging niet terug wonen op het woonwagenkamp. Zij vond samen met haar vriend een eigen plek in een woonhuis op het platteland in Well, waar ze haar atelier en praktijk heeft en waar ze ook nog steeds muziek maakt. Haar Sinti afkomst leeft in alles wat ze doet en ook het huis is een en al symboliek. Naast haar kunstwerkzaamheden helpt ze als coach en healer ook andere mensen die een zoektocht naar hun innerlijke zelf voeren. Die reis is voor haar ook een metafoor voor het wiel. Dat op zijn beurt weer het symbool is van de Sinti en Roma zigeuners.
Het maken van de documentaire heeft haar een belangrijk inzicht opgeleverd over haar afkomst. "Ik besefte hoe uniek het eigenlijk allemaal was. En dat het niet iets is wat je moet koesteren, niet iets dat je moet uitbannen uit je leven."
De documentaire 'Terug naar de roedel' is hier te zien.
De vorige aflevering van Cultuur op het kamp kun je hier zien: