Cultuur op het kamp: Tussen twee werelden

Lisa Betje Weiss © Niena Bocken (L1)
In de serie 'Cultuur op het kamp' maak je kennis met een aantal opvallende Limburgse woonwagenbewoners. Lisa Betje Weiss groeide op tussen twee werelden. Ze ontworstelde zich aan het verwachtingspatroon van haar cultuur en helpt nu bi-culturele jongeren.
"Toen ik thuis werd uitgehuwelijkt aan jongens van het kamp, toen dacht ik dan krijg ik hetzelfde als wat ik om me heen zie, en dat is wat ik niet wil, ik wil wel de wereld ontdekken", vertelt Lisa Weiss alias Betje van Susteren vanaf de plek waar ze voor het eerst een glimp opving van het leven buiten het kamp. Ze werd geboren op het woonwagenkamp aan de Kaldenkerkerweg in Venlo. Haar vader Kobus Weiss was een imponerende Sinto - een man uit de Sinticultuur - die zijn geld verdiende met boksen en optrad op kermissen. Haar moeder- Mieke Lutgens - een reiziger met een Nederlandse achtergrond.

Twee werelden

De brug waar Lisa Weiss op staat stond vroeger symbool voor de verschillende werelden waartussen zij zich verdeeld voelde. "Dit was eigenlijk voor mij ook de eerste kennismaking met andere mensen, buiten het kamp." Er lag een kloof tussen de burgersamenleving en de woonwagencultuur, maar ook in de omgeving waar zij opgroeide. De ouders van haar moeder woonden in Venlo, de ouders van haar vader in Den Haag. Lisa's moeder scheidde uiteindelijk van haar vader, toen Lisa vijf jaar was. Lisa bleef bij haar moeder en haar nieuwe man wonen.

Rolpatroon

De Sinticultuur is anders dan die van reizigers; ze verschillen voor wat betreft wetten en regels, taal en ook muziek. Toch zijn er ook veel overeenkomsten die vooral liggen in de rolverdeling tussen man en vrouw en de verwachtingen die er bestaan over het gezinsleven. Lisa ging niet veel naar school; dat was niet nodig gezien de rol die de vrouw heeft als degene die zorgt voor de kinderen en het huishouden.

Los maken

Hoewel Lisa daar aanvankelijk in mee ging groeide het besef dat ze zich wilde los maken van het traditionele woonwagenpatroon. Ze besloot zichzelf te ontwikkelen op het gebied van muziek en theater. Dat deed ze onder andere bij de Venlose operazanger Willy Caron, de vader van de man met wie ze later zou trouwen en van wie ze ook weer scheidde. Ze reisde naar verschillende plekken in de wereld, maakte muziek met bekende Sintimuzikanten zoals Paulus Schäfer en maakte ook theaterstukken rondom haar achtergrond als woonwagenbewoner. "Ik heb mezelf alles geleerd, door schade en schande. Kijk, ik weet dat als ik wel naar school was geweest, dat ik nu veel makkelijker mijn boeken had kunnen schrijven, of mijn toneelstukken of muziek", zegt ze.

Droom

En dat is waar ze zich nu ook voor inzet. "Als ik soms jongere nichtjes zie, dan is er niks mee dat ze op hun achttiende kinderen krijgen. Prachtig dat ze koken en dat de man voor het geld zorgt, maar ik heb het gevoel dat daardoor de talenten verloren gaan. Wat als je anders zou weten? Dat je talenten hebt om te ontwikkelen en dat die dan gezien en gehoord worden? Dat daardoor ook dingen veranderen?" Daarmee bedoelt ze niet dat er alleen voor meisjes dingen kunnen veranderen; ook jongens kunnen vastzitten in een cultuur waardoor ze niet buiten hun bubbel komen. Daarom organiseerde Lisa samen met de Academie voor Beeldvorming een Summerschool, waarin jongeren met verschillende culturele achtergronden in gesprek gingen over hun achtergrond en de obstakels die ze tegenkomen in de maatschappij. "Dat is mijn droom, dat ik bi-culturele jongeren hun talenten wil laten ontdekken. Niet alleen Reizigers, Roma of Sinti, ook jongeren uit andere culturen."

Gesloten cultuur

Vooral de oudere generaties in de woonwagencultuur zijn nog steeds heel erg gehecht aan het bij elkaar - en vaak gesloten - houden van hun cultuur. Dat heeft er ook mee te maken dat in die cultuur voor kwetsbare mensen en ouderen wordt gezorgd door de generatie die daarna komt. Wanneer mensen zich los maken kan dat ervaren worden als een bedreiging voor het voortbestaan van de cultuur en de zorg voor de ouderen. Volgens Lisa is dat ook een van de redenen dat er voor twintigers en dertigers uit die cultuur nog maar weinig veranderd lijkt. En dat terwijl - volgens de muzikante - het volgen van de tradities prima kan bestaan naast zelfontplooiing.

Theatervoorstelling

Op basis van de Summerschool maakte Lisa samen met Klaas Burger de theatervoorstelling 'Tussen twee werelden' die gaat over de dilemma's en emoties die jongeren met een bi-culturele achtergrond tegenkomen in de ruimte tussen hun achtergrond en de maatschappij.
"Dit gaat eigenlijk over mijn jeugd." zegt Lisa. Ze vervolgt; "Nu ga ik eigenlijk meemaken waar ik zelf nooit de kans voor heb gehad toen ik jong was."
'Tussen twee werelden' is zaterdag te zien in theater De Garage in Venlo.